Türkiye'de pek çok uyuşmazlıkta mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmak artık bir zorunluluk. Kanun bu durumu "dava şartı arabuluculuk" olarak düzenler: Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. Bu nedenle hangi uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olduğunu bilmek, hem avukatlar hem arabulucular hem de taraflar için ilk adımdır.
Bu yazıda zorunlu arabuluculuğun kapsamını uyuşmazlık türlerine göre, yasal dayanaklarıyla birlikte ele alıyoruz. Ardından resmi metinlerden doğrulayabildiğimiz istisnaları ve sürecin ana hatlarını özetliyoruz.
Bu içerik genel bilgi amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Somut uyuşmazlıkta güncel mevzuatı ve Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı kaynaklarını esas alın.
Zorunlu arabuluculuk nedir?
Arabuluculuk, tarafların tarafsız ve bağımsız bir arabulucu eşliğinde bir araya gelerek uyuşmazlıklarını kendi iradeleriyle çözmeye çalıştıkları bir yöntemdir. İhtiyari arabuluculukta taraflar bu yola isteyerek başvurur. Zorunlu arabuluculukta ise kanun, belirli uyuşmazlıklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı sayar.
Burada zorunlu olan başvurudur, anlaşma değil. Taraflar arabuluculuk görüşmesine katılır, ancak anlaşmaya varmak zorunda değildir. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak düzenlenir ve taraflar dava yoluna gidebilir.
Uyuşmazlık türlerine göre zorunlu arabuluculuk kapsamı
Arabuluculuk Daire Başkanlığı'nın "Dava Şartı Olarak Arabuluculukta SSS" sayfası, dava şartı arabuluculuğa tabi uyuşmazlıkları şu gruplarda sayar.
İş uyuşmazlıkları (7036 sayılı Kanun)
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 1 Ocak 2018'den itibaren bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleriyle açılan davalarda arabulucuya başvurmayı dava şartı yaptı. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti ve işe iade gibi talepler bu kapsamda değerlendirilir.
Ticari uyuşmazlıklar (TTK md. 5/A)
7155 sayılı Kanun ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na eklenen 5/A maddesi uyarınca, 1 Ocak 2019'dan itibaren ticari davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri zorunlu arabuluculuk kapsamındadır. Para alacağı dışında kalan ticari talepler bu hükmün dışında kalır.
Tüketici uyuşmazlıkları (6502 sayılı Kanun md. 73/A)
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'a 7251 sayılı Kanun ile eklenen 73/A maddesi, tüketici mahkemelerine açılacak tüketici uyuşmazlıklarında arabulucuya başvurmayı dava şartı olarak düzenler. Tüketici hakem heyetlerinin görev alanındaki başvurular ayrı bir yoldur; bu nedenle somut uyuşmazlıkta önce hangi merciin görevli olduğu belirlenmelidir.
Tarımsal üretim sözleşmeleri (5488 sayılı Kanun)
5488 sayılı Tarım Kanunu'nun 7442 sayılı Kanun ile değişen 13. maddesi uyarınca, tarımsal üretim sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklar 1 Eylül 2023'ten itibaren dava şartı arabuluculuk kapsamındadır.
Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk (6325 sayılı Kanun md. 18/B)
7445 sayılı Kanun ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'na eklenen 18/B maddesi, 1 Eylül 2023'ten itibaren şu uyuşmazlıkları kapsama aldı:
- Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Taşınır ve taşınmaz mallarda ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar
- 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar
Bu genişleme, özellikle kira tespit, kira alacağı ve tahliye taleplerinde uygulamayı önemli ölçüde değiştirdi.
Doğrulanmış istisnalar
Kanun metinlerinde açıkça yer alan iki önemli istisna şunlardır:
- İş kazası ve meslek hastalığı: 7036 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında dava şartı arabuluculuk uygulanmaz.
- İlamsız icra yoluyla tahliye: 6325 sayılı Kanun'un 18/B maddesi, kiralanan taşınmazların 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümleri kira uyuşmazlıklarındaki zorunluluğun dışında tutar.
Bunların dışında kalan özel durumlar için, somut uyuşmazlığa uygulanacak kanun hükmünün güncel metni ayrıca incelenmelidir.
Süreç özeti
Zorunlu arabuluculuk süreci genel hatlarıyla şöyle işler:
- Başvuru: Başvuru, adliyelerdeki arabuluculuk bürolarına yapılır. Büro bulunmayan yerlerde, bu görevle yetkilendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü işlemleri yürütür. Büroya başvuru için ücret alınmaz.
- Arabulucunun belirlenmesi: Arabulucu, büro tarafından sicile kayıtlı arabulucular listesinden atanır. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırlarsa o kişi görevlendirilir.
- Görüşmeler: Taraflar görüşmelere bizzat ya da avukatları aracılığıyla katılabilir. Vekil aracılığıyla katılımda vekaletnamede arabuluculuğa ilişkin özel yetki bulunmalıdır.
- Süre: Süreler uyuşmazlık türüne göre kanunda belirlenir. Örneğin iş uyuşmazlıklarında arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde başvuruyu sonuçlandırır; bu süre zorunlu hallerde en fazla bir hafta uzatılabilir.
- İlk toplantıya katılmama: Geçerli bir mazereti olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, dava açılması halinde haklı çıksa bile yargılama giderleri bakımından aleyhine sonuçlarla karşılaşabilir. Bu nedenle davetlere katılım ciddiye alınmalıdır.
- Ücret: Anlaşma sağlanamazsa ilk iki saatlik arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Anlaşma halinde ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir ve Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir. Ücreti karşılayamayan taraf, sulh hukuk hakiminin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir.
- Sonuç: Süreç anlaşma veya anlaşmama ile biter ve son tutanak düzenlenir. Anlaşmama halinde dava açılırken son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi gerekir.
Hızlı bakış: uyuşmazlık türü ve yasal dayanak
- İş uyuşmazlıkları: 7036 sayılı Kanun md. 3, 1 Ocak 2018'den itibaren
- Ticari para alacağı ve tazminat talepleri: 6102 sayılı TTK md. 5/A, 1 Ocak 2019'dan itibaren
- Tüketici uyuşmazlıkları: 6502 sayılı Kanun md. 73/A
- Tarımsal üretim sözleşmeleri: 5488 sayılı Kanun md. 13, 1 Eylül 2023'ten itibaren
- Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk: 6325 sayılı Kanun md. 18/B, 1 Eylül 2023'ten itibaren
Sık yapılan hatalar
Uygulamada zorunlu arabuluculukla ilgili en sık karşılaşılan sorunlar genellikle kapsam ve usul hatalarından kaynaklanır:
- Kapsamı yanlış değerlendirmek: Örneğin ticari bir uyuşmazlıkta para alacağı dışında bir talebin de zorunlu arabuluculuğa tabi olduğunu düşünmek ya da tersine, kapsamdaki bir alacak davasını doğrudan açmak.
- İstisnayı genişletmek: İş kazası istisnası yalnızca kanunda sayılan tazminat ve bunlarla ilgili davalar içindir. İş kazası geçirmiş bir işçinin kıdem veya ihbar tazminatı talebi ayrıca değerlendirilmelidir.
- Vekaletnameyi kontrol etmemek: Arabuluculuk görüşmesine vekil katılacaksa vekaletnamede özel yetki aranır. Eksik yetki, süreci geciktirebilir.
- İlk toplantıyı önemsememek: Mazeretsiz katılmamanın yargılama giderleri bakımından sonuçları olduğu unutulmamalıdır.
- Son tutanağı dava dilekçesine eklememek: Anlaşmama halinde son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi gerekir. Eksiklik, gereksiz bir usul tartışmasına yol açabilir.
- Talepleri eksik tutmak: Arabuluculuk başvurusunda dile getirilmeyen talepler için ileride yeniden başvuru gerekip gerekmediği tartışma konusu olabilir. Bu nedenle başvuru öncesinde tüm talepleri netleştirmek yerinde olur.
Arabulucular ve avukatlar için pratik notlar
Zorunlu arabuluculuğun kapsamı genişledikçe dosya sayısı ve takip edilmesi gereken süreler de arttı. Her dosyanın kendi tarafları, davet kayıtları, toplantı tarihleri ve tutanakları var. Kapsam değerlendirmesinde şu soruları sormak işe yarar:
- Uyuşmazlık hangi kanun hükmüne dayanıyor ve o hüküm dava şartı arabuluculuk öngörüyor mu?
- Talep para alacağı mı, yoksa başka bir talep mi? (Ticari uyuşmazlıklarda belirleyicidir.)
- Uyuşmazlık açıkça sayılan bir istisnaya giriyor mu?
- Görevli merci tüketici hakem heyeti mi, tüketici mahkemesi mi?
- Taraflar adına katılacak vekilin vekaletnamesinde özel yetki var mı?
Arabulucuların dosya, süre ve tutanak yükünü nasıl yönetebileceğini Arabulucular İçin Dosya Takip Programı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
AdaletAI Arabuluculuk ile dosyanızı düzenli yönetin
AdaletAI Arabuluculuk, arabulucular için iki taraflı ve beş aşamalı dosya takibi, gizli talep notları, teklif geçmişi ve Word formatında son tutanak taslağı sunar. Tam Otonom pakette her tarafa ayrı gizli görüşme bağlantısı verilir; ADA her tarafla ayrı ön görüşme yaparak talepleri toplar, teklifler ancak sizin onayınızla karşı tarafa iletilir ve ortak ile ayrışan noktalar bir anlaşmazlık haritasında gösterilir. Karar her zaman arabulucuya aittir.
Her paket 14 gün ücretsiz deneme içerir ve taahhüt gerektirmez. Ücretsiz demo talep edin ya da arabuluculuk paketlerini inceleyip 14 gün ücretsiz deneyin.
Kaynaklar
- Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı, "Dava Şartı Olarak Arabuluculukta SSS"
- Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı, "Arabuluculukla İlgili Sıkça Sorulan Sorular"
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, Resmî Gazete metni (Lexpera)
- Kira tespit ve tahliye davalarında zorunlu arabuluculuk, Kulaçoğlu Hukuk
- Mevzuat Bilgi Sistemi (6325, 6102, 6502 ve 5488 sayılı Kanunlar)
- AdaletAI Arabuluculuk